خلاصه در یک نگاه
- اولین قدم همیشه گرفتن «گواهی عدم پرداخت» از بانک است؛ بدون آن هیچ‌کدام از مسیرها شروع نمی‌شود.
- برای شکایت کیفری، دو مهلت ششماهه وجود دارد: مراجعه به بانک ظرف شش ماه از تاریخ چک، و شکایت ظرف شش ماه از صدور گواهی عدم پرداخت.
- چک‌های تضمینی، مشروط، وعده‌دار یا سفیدامضا جنبه کیفری ندارند، اما از مسیر حقوقی قابل مطالبه‌اند.
- با گواهی عدم پرداخت میتوان بدون طی کامل دادرسی، درخواست صدور اجرائیه و توقیف اموال صادرکننده را مطرح کرد.
قدم اول: گرفتن گواهی عدم پرداخت
وقتی بانک به دلیل کسری موجودی یا دلایل دیگر وجه چک را پرداخت نمی‌کند، دارنده چک باید «گواهی عدم پرداخت» بگیرد. در این گواهی علت برگشت و مبلغ پرداخت‌نشده ذکر می‌شود. در چک‌های صیادی، برگشت چک و مشخصات آن در سامانه‌های بانکی و سامانه صیاد هم ثبت می‌شود.
اگر بخشی از مبلغ چک در حساب موجود باشد، دارنده می‌تواند همان مبلغ را دریافت کند و برای باقی‌مانده گواهی عدم پرداخت بگیرد.
سه مسیر برای وصول چک برگشتی
| مسیر | مناسب برای | نکته کلیدی |
|---|---|---|
| شکایت کیفری (دادسرا) | چک‌هایی که شرایط کیفری دارند و مهلت‌ها رعایت شده | فشار بیشتر بر صادرکننده؛ ولی مهلت‌های قانونی سخت‌گیرانه دارد. |
| صدور اجرائیه از مرجع قضایی | چک‌هایی که مشروط، تضمینی یا وعده‌دار نیستند | بدون طی کامل دادرسی، اجرائیه صادر و اموال توقیف می‌شود. |
| اجرای ثبت | وقتی اموال صادرکننده شناسایی شده است | چک در حکم سند لازم‌الاجراست و میتوان از اداره ثبت درخواست اجرائیه کرد. |
| دعوای حقوقی مطالبه وجه | همه چک‌ها، حتی تضمینی و مشروط | مهلت کوتاه ندارد؛ امکان تأمین خواسته و مطالبه خسارت تأخیر تأدیه. |
مهلت‌های شکایت کیفری چک
طبق ماده ۱۱ قانون صدور چک، جرایم مربوط به چک بدون شکایت دارنده قابل تعقیب نیست. اگر دارنده تا شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول به بانک مراجعه نکند، یا ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت نکند، دیگر حق شکایت کیفری نخواهد داشت.
از دست رفتن این مهلت‌ها به معنای از بین رفتن طلب نیست؛ فقط مسیر کیفری بسته می‌شود و همچنان میتوان از مسیر حقوقی یا اجرائیه، وجه چک را مطالبه کرد.
چه چک‌هایی جنبه کیفری ندارند؟
طبق ماده ۱۳ قانون صدور چک، در موارد زیر صادرکننده قابل تعقیب کیفری نیست:
- چک سفیدامضا (بدون تاریخ یا مبلغ هنگام تحویل)
- چکی که پرداخت آن مشروط به تحقق شرطی شده باشد
- چکی که در متن آن قید شده بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است
- چکی که بدون تاریخ صادر شده یا تاریخ واقعی صدور آن مقدم بر تاریخ مندرج در چک باشد (چک وعده‌دار)
- اگر چک با فریب و وعده دروغ برای گرفتن مال از شما صادر شده باشد، ممکن است علاوه بر چک برگشتی، عنوان کلاهبرداری هم داشته باشد که در دادسرا بررسی می‌شود.
این چک‌ها همچنان سند طلب‌اند و از مسیر حقوقی قابل مطالبه‌اند. اثبات ماهیت چک (مثلاً تضمینی بودن) معمولاً بر عهده صادرکننده است.
صدور اجرائیه بدون طی کامل دادرسی
بر اساس ماده ۲۳ قانون صدور چک (اصلاحی)، دارنده چک می‌تواند با ارائه چک و گواهی عدم پرداخت، از مرجع قضایی درخواست صدور اجرائیه علیه صادرکننده کند. این درخواست معمولاً از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود.
در این مسیر، اگر چک شرایط قانونی را داشته باشد، اجرائیه صادر و اموال صادرکننده به میزان مبلغ چک توقیف می‌شود. این روش معمولاً سریع‌تر از دعوای حقوقی کامل است؛ اما اگر صادرکننده ادعا کند چک تضمینی یا مشروط بوده، ممکن است پرونده به رسیدگی کامل کشیده شود.
مراحل پیگیری چک برگشتی
- ۱مراجعه به بانک و گرفتن گواهی عدم پرداخت (ترجیحاً در همان روز سررسید).
- ۲بررسی نوع چک: آیا شرایط کیفری دارد یا تضمینی، مشروط یا وعده‌دار است؟
- ۳شناسایی اموال صادرکننده (ملک، حساب، خودرو) برای استفاده از تأمین خواسته یا توقیف.
- ۴انتخاب مسیر: شکایت کیفری در مهلت قانونی، درخواست اجرائیه، اجرای ثبت یا دعوای حقوقی.
- ۵پیگیری توقیف اموال و وصول؛ و در مسیر حقوقی، مطالبه خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ برگشت چک.
پرسش‌های پرتکرار
مهلت شکایت کیفری چک برگشتی چقدر است؟
شش ماه از تاریخ صدور چک برای مراجعه به بانک، و شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت برای ثبت شکایت (ماده ۱۱ قانون صدور چک).
اگر مهلت ششماهه گذشته باشد، طلب از بین میرود؟
خیر. فقط حق شکایت کیفری از بین میرود و همچنان میتوان از مسیر حقوقی یا اجرائیه وجه چک را مطالبه کرد.
چک ضمانت را می‌شود برگشت زد؟
بله، اما چکی که در متنش تضمینی بودن قید شده جنبه کیفری ندارد و باید از مسیر حقوقی مطالبه شود.
سریع‌ترین راه وصول چک برگشتی چیست؟
اگر چک شرایط قانونی را داشته باشد و اموال صادرکننده شناسایی شده باشد، درخواست صدور اجرائیه یا اجرای ثبت معمولاً سریع‌تر از دعوای حقوقی کامل است.
آیا میتوان خسارت تأخیر چک را هم گرفت؟
بله. در مسیر حقوقی، خسارت تأخیر تأدیه بر اساس شاخص تورم از تاریخ برگشت چک قابل مطالبه است.
این راهنما به کارتان آمد؟
نظرات کاربران
برای پرونده خودتان راهنمایی می‌خواهید؟
شرایط هر پرونده متفاوت است. کارشناسان شاهین گروه وضعیت شما را بررسی می‌کنند و مسیر مناسب را پیشنهاد می‌دهند.